Cờ người – trò chơi dân gian đặc sắc!

Cờ tướng - bộ môn có nguồn gốc rất lâu từ Ấn Độ du nhập qua Trung Quốc và được truyền bá vào Việt nam ít nhất từ thời trung ñại. Thể thức thi đấu của hội cờ người là từ 32 quân cờ được làm bằng nhựa hoặc gỗ của ván đấu cờ tướng được nâng lên thành 32 quân cờ người. Hội cờ người được tổ chức vào những dịp lễ hội của làng, đây là cuộc giao tranh thấm đẫm màu sắc dân gian xen lẫn phần hiện đại, thường diễn ra tại một địa điểm trung tâm của lễ hội nên thu hút đông đảo người đến xem cổ vũ.

Trải qua bao thăng trầm lich sử, cũng như nhiều lễ hội dân gian khác, hội cờ người cũng bị mai một dần. Gần đây, cùng với chủ trương bảo tồn và chấn hưng văn hoá dân tộc, nhiều lễ hội và các hình thức sinh hoạt văn hoá dân gian được khôi phục, trong đó có hội cờ người.

Ngày trước, hội cờ người phổ biến khắp các làng quê Việt Nam, trong đó tiêu biểu nhất là ở các làng quê Bình Định. Theo các cụ cao niên ở đây kể lại, hội cờ người ở Bình Định có từ thời phong kiến, bắt nguồn từ làng Phú Đa, thôn Tân Dân, xã Nhơn An, huyện An Nhơn. Hội cờ người nơi đây bị thất truyền từ rất lâu, mãi đến năm 2006 mới được khôi phục lại. Người có công đầu tiên trong việc khôi phục hội cờ người là võ sư Lê Xuân Cảnh. Võ đường của ông nằm bên cạnh dòng sông Kôn hiền hoà thuộc thôn Cẩm Văn, huyện An Nhơn. Theo võ sư Cảnh: “Hội cờ người có mặt ở đây từ rất sớm, nhưng do sự biến thiên, thăng trầm của lịch sử nên bị mai một. Năm 2006, sau thời gian tìm hiểu cách thức thi đấu hội cờ người từ một số cụ lớn tuổi trong vùng, am tường và hiểu biết về bộ môn này, tôi đã mạnh dạn đứng ra thành lập đội quân cờ người, được chính quyền địa phương hoan nghênh, hỗ trợ kinh phí mua sắm binh khí, trang phục, nhạc cụ…”. Cũng như nhiều nơi khác ở nước ta, vào dịp Tết đến, tại thôn Cẩm Văn, huyện An Nhơn lại tổ chức hội thi cờ người, vaø trôû thaønh hội thi thường niên của làng.

Mỗi vùng miền có nét độc đáo riêng

Nghệ thuật thi đấu cờ người ở mỗi địa phương thể hiện rất rõ bản sắc văn hoá vùng miền. Ở miền Bắc, tiến trình trong hội cờ người mang đậm dấu ấn diễn xướng dân gian qua các điệu múa kèm theo những bài vè đặc trưng. Ở miền Nam, khi cờ trống lệnh đưa ra, quân cờ phải xuất tiến tới, tấn công quân cờ đối phương bằng các thế võ như đứng tấn, múa đao, giáo, mác, hay đi một bài quyền quật ngã đối phương. Ở miền Trung, điển hình nhất là Bình Định, hội cờ người có nhiều nét tương đồng với miền Nam nhưng diễn ra sống động hơn. Đến với hội cờ người ở Bình Định, người xem được thưởng ngoạn những màn thi triển võ thuật độc đáo như một cuộc đối kháng thật sự chứ không chỉ đơn thuần là những màn biểu diễn. Mỗi nước cờ được gắn liền với thế võ tương ứng khác nhau như: Con Mã muốn sát bất cứ con quân nào khác của đối phương thì dùng thế “Hầu tiểu kiêm kê” - xoay một vòng rồi đánh ngang, hay con Xe sát con Pháo thì dùng thế “Thừa châu bố địa” – đánh phủ đầu từ trên xuống, quân Pháo sát quân Mã thì dùng “Đục pháo xuân thiên” - từ dưới đánh lên trên, quân Bồ sát quân Mã thì dùng thế “ngưu khai giác” - giống như cặp sừng trâu đánh qua, đánh lại… Điều này đòi hỏi các võ sinh không chỉ am hiểu võ cổ truyền mà còn thành thục từng thế võ. Vì vậy, để được chọn vào đội thi đấu cờ người, các võ sinh được huấn luyện võ thuật rất nhuần nhuyễn, công phu từ 3 đến 5 năm. Khi quân của một trong hai bên bị sát hạ thì hồi trống cũng vang lên theo nhịp trống sát, còn khi một trong hai kỳ thủ rơi vào thế bí, không chịu xuất quân, khi đó hồi trống thúc giục vang lên liên hồi, nếu kỳ thủ không thể xuất quân sẽ bị xử thua… Hoà trong tiếng trống, tiếng kèn là âm thanh tiếng vỗ tay tán thưởng của khán giả làm cho không khí hội thi trở nên sôi động.

Hội cờ người thường được tổ chức vào những dịp Tết đến, Xuân về tại sân của làng, của xã. Các võ sinh tuổi chừng 13 đến 15, là người của võ đường trong làng. Bàn cờ được thiết kế khá vuông vức ở giữa khoảng sân khá rộng. Hai bên ngoài vạch biên được xây dựng hai kỳ đài cao khoảng 4 mét so với mặt đất và nằm đối diện nhau dành cho kỳ thủ hai bên. Trước giờ thi đấu, bên ngoài sân, cổ động viên “tiếp sức” cho đội mình bằng những hồi trống, tiếng chiêng khua liên hồi. Cờ xí, võng lọng bay phấp phới, cùng với áo mão của "ba quân tướng sĩ" đã làm sống lại hình ảnh triều đình vua quan thời phong kiến. Các quân cờ thường được trang phục bởi những sắc áo rực rỡ, trên nón, trước ngực và sau áo có thêu biểu tượng quân cờ mình thủ vai để người xem dễ theo dõi diễn tiến ván đấu. Thường quân của đội bên này đồng phục màu xanh thì đội còn lại sẽ mặt màu đỏ, chân mang dày ba ta vải. Tướng là phải mặt đồ rộng, áo mão cân đai, chân mang hia như đồ hát bội trông rất uy nghi, kỳ thủ phải mặt áo dài để phân biệt người điều khiển với quân cờ… Mỗi quân cờ sử dụng một loại binh khí khác nhau. Như quân Tốt tay trái cầm lăn khiên, tay phải cầm kiếm, quân Xe cầm thương, Bồ, Sỹ cầm các lệnh bài, Tướng thì mang gươm lệnh trong tư thế trang nghiêm,...

Để tăng thêm tính hấp dẫn, các bài võ thuật cũng được các võ sinh vận dụng khéo léo trong nghệ thuật thi đấu cờ người. Nếu như ngày trước, mỗi quân cờ mình bị hạ được thay thế bởi một quân cờ đối phương, quân cờ bị hạ chỉ cần lách người sang một bên, chạy ra khỏi bàn cờ và nhường vị trí lại thì nay lại mang phần khác biệt hơn. Để hạ đối thủ, quân cờ bên này buộc phải ra một thế võ tấn công về phía đối phương, bên kia cũng không kém, liền ra thế võ do mình thủ vai kháng cự lại giống như một trận đấu đối kháng. Khi quân cờ bên kia bị hạ, lập tức đội quân dự bị bên ngoài gồm hai người tức tốc vào sân khiêng đưa ra sân. Đây là nét khác biệt giữa cách đánh cờ người ngày nay so với ngày trước.

Mỗi ván đấu cờ người thường được kéo dài 2 giờ đồng hồ, nếu sau 2 giờ vẫn chưa kết thúc, Ban Tổ chức cho bốc saêm để phân chia thắng bại. Các đội thi đấu dưới hình thức vòng tròn, thường thì có bốn đội tham gia. Vì thi đấu dưới hình thức biểu diễn, giao lưu học hỏi kinh nghiệm nên cuối hội thi, đội nào cũng được trao giải nhằm động viên tinh thần các kỳ thủ.

Vào dịp cuối năm, chúng tôi có dịp về thăm võ đường Lê Xuân Cảnh, mới thấy không khí võ đường nhộn nhịp hẵn lên. Kẻ đánh trống, người khua chiêng, các võ sinh được võ sư Cảnh ôn luyện lại các bài quyền cho thuần phục. Trao đổi với chúng tôi, võ sư Lê Xuân Cảnh hồ hởi: “Tết này, không chỉ tiếp tục mở hội cờ người ở địa phương mà còn đưa các “tướng sỹ ” lên tận huyện An Khê, tỉnh Gia Lai để phục vụ bà con từ mồng 4 đến mồng 5 Tết. Sau đó quay về địa phương tổ chức hội thi từ mồng 6 đến mồng 7 Tết”. Cũng theo ông Cảnh: “Để hội thi cờ người năm nay hấp dẫn hơn mọi năm, trước mỗi ván đấu, Ban tổ chức bố trí đội múa rồng biểu diễn nên ngay từ bây giờ, võ đường “bày binh bố trận”, ôn lại những bài quyền cũ, luyện thêm bài múa rồng để kịp phục vụ cho bà con vào dịp Tết”.

Nhìn vào cách hướng dẫn tỷ mỹ từng động tác của võ sư Cảnh cũng như tác phong tập luyện của các võ sinh nơi đây, hy vọng trong hội cờ người sắp đến, võ đường Lê Xuân Cảnh sẽ cống hiến cho người xem những màn biểu diễn khá đặc sắc, mang nhiều điều thú vị, bất ngờ hơn.

Bài và ảnh: ĐĂNG KHOA