Luật sư Lê Đăng Tùng, Trưởng Văn phòng luật sư Trường Giang, Đoàn luật sư TP. Hà Nội: Có luật Bồi thường Nhà nước, sẽ hạn chế oan sai

Tại mỗi kỳ họp của Quốc hộiT, trong báo cáo của ngành Toà án, năm nào cũng có hiện tượng án tồn đọng, oan sai. Điều này là khó tránh khỏi. Song trong năm 2008, việc phải xem xét lại khoảng 10% án đã có hiệu lực pháp luật (có thể là oan sai) thì quả là con số đáng để chúng ta phải quan tâm. Phải nhìn nhận một cách thẳng thắn, hệ thống pháp luật của chúng ta chưa được đồng bộ, chặt chẽ; cán bộ, các chức danh tư pháp vừa thiếu về số lượng và trình độ còn nhiều hạn chế; cơ sở vật chất chưa đáp ứng yêu cầu của công việc. Nhưng nhìn nhận ở khía cạnh xét xử thì có thể thấy trình độ của các thẩm phán của Toà án các cấp là chưa cao. Trong hành nghề, chúng tôi nhận thấy có những thẩm phán chưa nắm chắc thủ tục tố tụng nhất là trong lĩnh vực hành chính và lao động, đặc biệt là thẩm phán cấp huyện. Quốc hội đang xem xét thông qua Luật Bồi thường Nhà nước, đây sẽ là một trong những yếu tố góp phần hạn chế án oan sai.

Với tinh thần cải cách tư pháp theo NQ 08 và NQ 49 của Bộ Chính trị trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, đồng thời với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, chắc chắn rằng công tác tư pháp nói chung và công tác xét xử của ngành Toà án nói riêng ngày một cải thiện, ít án oan sai tiến tới không có oan sai.

Luật gia Nguyễn Hồng Tuyến - Hội Luật gia TP. Hà Nội: Lỗi này không chỉ của riêng tòa

Có nhiều lý do dẫn đến tình trạng xét xử án oan sai: cũng có thể do trình độ chuyên môn của thẩm phán, do quá trình điều tra, thu thập chứng cứ ngay từ giai đoạn đầu của vụ án làm chưa đúng pháp luật... Thời gian qua, báo chí đăng nhiều tin bài phản ánh vi phạm về tố tụng dân sự, hình sự (khởi tố, bắt giam, truy tố...) tương đối nhiều. Ngoài ra, quyền tự bào chữa, mời người bào chữa, mời luật sư của bị can, bị cáo còn bị hạn chế nhiều, nhất là ở giai đoạn khởi tố vụ án. Theo tôi, đây cũng là một phần dẫn đến việc xét xử oan sai người vô tội. Đáng lẽ, ở một vụ án tài liệu "có vấn đề", VKS và Toà án các cấp cần trả hồ sơ về Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung. Thế nhưng, vì nhiều lý do khác nhau, VKS vẫn ra cáo trạng và Toà án căn cứ vào cáo trạng để xét xử. Trên thực tế, có khi vì mục đích phục vụ một công tác nào đó, ở địa phương, Toà còn xử nặng bị cáo. Nói gì thì nói, để xảy ra tình trạng oan sai, trước tiên thẩm phán ít nhiều có phần trách nhiệm trong việc này. Để khắc phục tình trạng án oan sai, theo tôi thẩm phán phải độc lập trong hoạt động xét xử và chỉ tuân theo pháp luật. Thẩm phán phải chịu trách nhiệm cá nhân vì những án oan sai mà mình đã xét xử. Bên cạnh đó, Cơ quan điều tra, VKS cũng phải có sự nhìn nhận, đánh giá hoạt động của mình một cách nghiêm túc. Theo tôi, 3 cơ quan tiến hành tố tụng: Cơ quan điều tra, VKS và Toà án làm đúng chức năng, nhiệm vụ của mình theo đúng luật định, thì tin rằng án oan sai sẽ giảm tới mức tối đa.

Luật sư Phạm Hoàng Việt - Văn phòng luật sư Việt Thành - Đoàn Luật sư TP. Hà Nội: Không loại trừ chỉ đạo, can thiệp của cấp trên

Không chỉ năm 2008 mới có nhiều đơn khiếu nại gửi TAND tối cao để được xem xét lại các bản án đã có hiệu lực pháp luật theo trình tự giám đốc thẩm, tái thẩm, mà từ trước tới nay việc gửi đơn khiếu nại này vẫn thường xảy ra. Nhưng đáng chú ý là năm 2008, TAND tối cao đã thụ lý 11.000 đơn và giải quyết 5.000 đơn, trong đó có trên 500 vụ án đã được Toà kháng nghị. Cộng thêm số vụ kháng nghị của VKSND tối cao đã được đưa ra xử giám đốc thẩm, tái thẩm gần 300 vụ. Tính ra tỷ lệ oan sai khoảng 10%. Đây là một con số tương đối lớn. Điều này khiến chúng ta quan tâm và đặt câu hỏi: việc phải huỷ án, sửa án đã có hiệu lực pháp luật theo trình tự giám đốc thẩm của Toà án cấp trên có phải do trình độ, năng lực xét xử của lực lượng thẩm phán tại các Toà án địa phương còn hạn chế, hay nói cách khác là còn yếu kém.

Mặt khác, không phải hoàn toàn do trình độ xét xử của TAND các cấp ở địa phương, mà còn một số nguyên nhân khác có ảnh hưởng trực tiếp tới việc xét xử. Ví dụ: do lực lượng thẩm phán còn thiếu, chưa được quan tâm đào tạo để đáp ứng kịp thời với nhu cầu phát triển của xã hội. Ngoài ra, không loại trừ sự can thiệp, chỉ đạo của một số ít quan chức cấp trên, của một số ngành nghề, mặc dù luật quy định nguyên tắc độc lập trong xét xử và chỉ tuân theo pháp luật của thẩm phán. Trong thực tế, có trường hợp thẩm phán phải chịu cảnh khó xử khi thực hiện nhiệm vụ của mình. Làm đúng luật sợ mất lòng cấp trên, xử theo chỉ đạo thì nhiều khi bị sửa hoặc huỷ... Tôi được biết, có trường hợp đã thỉnh thị, xin ý kiến Toà cấp trên, nhưng sau khi xét xử (án đã có hiệu lực pháp luật), đương sự khiếu nại thì chính cấp trên đã ra quyết định kháng nghị...?! Không ít thẩm phán rất ái ngại về việc này và không khỏi buồn phiền. Cũng có trường hợp Toà xử sai, xử không công bằng, xử oan không có căn cứ theo quy định của pháp luật, do mối quan hệ thân quen, do tiêu cực. Nhiều trường hợp án bị kháng nghị do lỗi của Cơ quan điều tra hoặc cơ quan truy tố (VKS). Trong quá trình điều tra đã làm sai lệch hồ sơ, hoặc do trình độ năng lực của người thực thi công vụ bị hạn chế, nên kết luận không đúng, dẫn đến việc truy tố không chuẩn và Toà án xét xử chỉ căn cứ vào hồ sơ được Cơ quan điều tra và cơ quan truy tố lập ra.

Như vậy, việc án bị cải sửa, huỷ do có kháng nghị không hoàn toàn do trình độ xét xử yếu kém của các Toà án địa phương, mà còn do nhiều nguyên nhân như đã phân tích ở trên. Vì vậy, những nguyên nhân đó phải được các ngành, các cấp, cơ quan tiến hành tố tụng cùng nghiêm túc xem xét lại, chứ không chỉ riêng ngành Toà án.

Thiên Long (thực hiện)