Trong buổi làm việc ngày 29.7.2008, Ama Kông cho biết đang hoàn tất thủ tục khởi kiện bác sĩ (BS) Hồ Việt Sang với hành vi tự bịa ra công văn gửi UBND tỉnh, Sở Khoa học & Công nghệ (KH&CN)... tự phong là Chủ nhiệm đề tài nghiên cứu bài thuốc Ama Kông. Ama Kông cho rằng do tưởng đây là sự chỉ đạo của ông Y Luyện Niê Kdăm nên vào ngày 30.04.2005, Khăm Phết Lào cùng cha là Ama Kông đã ký vào văn bản " ủy quyền thừa kế bài thuôc" cho bác sĩ Sang và nhận không truyền lại bài thuốc cho ai khác. Ngày 03.05.2005, Ama Kông và Khăm Phết Lào đã dẫn ông Sang vào rừng chỉ cho ông Sang nhận diện cây thuốc, bày cách thu hái, chế biến ra sản phẩm thuốc. Thế nhưng, sau đó Y Prung ê Ban phát hiện ông Sang vào rừng có ý đồ chiếm đoạt bài thuốc mục đích kinh doanh làm giàu cho cá nhân. Ngày 12.05.2006, trước HĐY và gia đình Y Prung ê Ban, ông Sang đã cam kết không sử dụng giấy tờ liên quan đến bài thuốc của Ama Kông nữa. Hiện nay ông Sang đã không thực hiện cam kết trên mà còn tạo lập hẳn trang web quảng bá thuốc mang tên Ama Kông tại địa chỉ nhà riêng 101 QL 14, Đạt Lý, TP. Buôn Ma Thuột, tỉnh Đăk Lăk. Trong trang web, ông Sang đưa hình ảnh, nội dung bài thuốc mà chưa được sự đồng ý của Ama Kông, sử dụng tên Ama Kông để bán thuốc.

Qua tìm hiểu chúng tôi được biếtQ, đầu năm 2005, BS Sang đã gửi công văn số 05-TT/Hội ngày 06.01.2005 đến UBND tỉnh, Sở KH &CN về hai cây thuốc ở Bản Đôn - Đăk Lăk có tác dụng chữa đau lưng nhức mỏi, bổ thận tráng dương. Theo ông Sang, đây là cây thuốc của đồng bào dân tộc nên sẽ khó khăn trong quá trình thu thập, vận động thừa kế bởi tính chân truyền của nó .Vì thế BS Sang " xin được thực hiện đề tài này qua các bước: Vận động thừa kế chân truyền; sưu tầm, nhận dạng cây thuốc, bài thuốc đã được thừa kế; thu hái, thu mua nguyên liệu phục vụ cho nghiên cứu thực nghiệm; di thực trồng giữ giống; xác định độc tính cấp và bán cấp, định LD 50". BS Nguyễn Đức Phồi lúc này là Chủ tịch HĐY đã đồng ý chủ trương này, nhưng ngày 03.02.2005 lại thảo công văn số 18/VP-HĐY gửi đến các cơ quan liên quan cảnh báo: " Đây là việc làm cá nhân"! (của BS Hồ Việt Sang - PV). Ngày 18.02.2005, Sở KH &CN phúc đáp bằng công văn số 15/CV-KHCN, Phó Giám đốc Sở KH &CN Trịnh Đức Minh nêu rõ: " Hoan nghênh sự hợp tác trong nghiên cứu kế thừa và bảo tồn giá trị của bài thuốc đông y bản địa của các đơn vị, doanh nghiệp nhằm tạo ra sản phẩm đặc biệt của tỉnh Đăk Lăk Sở KH &CN tỉnh Đăk Lăk sẽ tạo các điều kiện thuận lợi cho HĐY tỉnh Đăk Lăk và cá nhân ông Hồ Việt Sang - Phó Chủ tịch Hội tổ chức thực hiện tốt việc kế thừa vận động chân truyền giá trị xã hội nhân văn của bài thuốc y học dân tộc bản địa có nguồn gốc xuất xứ tại tỉnh Đăk Lăk".

Tuy nhiên, việc thực hiện đề tài trên đã diễn ra không như ý muốn, trục trặc do từ nội bộ HĐY.Tại công văn số 40/TTr-KHCN ngày 01.12.2005, Sở KH &CN chỉ rõ: "Trong quá trình triển khai do nội bộ không thống nhất về mặt trình tự thủ tục, nội bộ có dấu hiệu mất đoàn kết kéo dài; căn cứ vào thực trạng nêu trên Sở KH &CN Đăk Lăk đã ngưng không cho triển khai nhiệm vụ hỗ trợ chuyên ngành của Ban chủ nhiệm đề tài năm 2005."

Làm việc với PV, ngày 30.7.2008, bác sĩ Sang cho rằng động cơ lập trang web nhằm quảng bá thông tin về tiến trình nghiên cứu bài thuốc. Từ tháng 5.2005 đã hình thành trang web này. Gia đình, dòng tộc Ama Kông đã trực tiếp đến nhà của BS Sang để xem trang web. Tất cả đều ủng hộ, vui mừng, nhờ vậy mà số lượng thuốc của Ama Kông bán được nhiều hơn. ông Sang cũng cung cấp một văn bản đề ngày 02.9.2005 trong đó, Khăm Phết Lào viết: "Bố tôi coi ông bác sĩ như con, tôi coi bác sĩ Sang như anh em một nhà" để chứng minh rằng giữa ông và dòng tộc, gia đình Ama Kông đã có một khoảng thời gian thân thiện, gắn bó. Cũng theo BS Sang, những mâu thuẫn dẫn đến khiếu nại, khởi kiện của Ama Kông bắt nguồn từ nhiều nguồn, trong đó có việc chưa hiểu đầy đủ thuật ngữ lĩnh vực Đông y: "ủy quyền thừa kế bài thuốc" phục vụ cho công tác NCKH nên đã đồng nghĩa nó với "thừa kế tài sản" liên quan đến các điều khoản trong Bộ Luật dân sự. Mặt khác, việc có ý kiến cho rằng BS Sang "độc chiếm bài thuốc" hoặc "cấm không cho Khăm Phết Lào bán thuốc" đã khiến sự chia rẽ giữa hai bên ngày càng trầm trọng hơn. "Việc bán thuốc liên quan đến sức khỏe cộng đồng được quy định tại Thông tư số 02/2007/TT-BYT ngày 24.01.2007 của Bộ trưởng Bộ Y tế hướng dẫn chi tiết thi hành một số điều về điều kiện kinh doanh thuốc theo quy định của Luật Dược số 34/2005 QH 11 ngày 14.6.2005 và Nghị Định số 79/2006/NĐ -CP ngày 09.8.2007 của Chính phủ, Quyết Định số 39/2007/QĐ -BYT. Do vậy, chỉ có Sở Y tế Đăk Lăk mới có thẩm quyền quyết định đối tượng nào được quyền kinh doanh trong lĩnh vực y dược" -ông Sang khẳng định.

Đây là một vụ kiện hy hữu, nguyên đơn là Ama Kông, một con người huyền thoại lừng danh, chủ sở hữu bài thuốc gia truyền có tiếng. Bị đơn là một BS đã có một quá trình dài 10 năm theo đuổi nghiên cứu, từng bước đã làm sáng tỏ giá trị bài thuốc: Định danh dược liệu, xác định thành phần hóa học, xác định độc tính, kiểm nghiệm. Ai đúng, ai sai còn phải chờ tòa án phán quyết. Tuy nhiên, qua vụ kiện này thiết nghĩ các cơ quan hữu trách cần sớm quan tâm, xét duyệt cấp "Giấy chứng nhận bài thuốc gia truyền" để góp phần quản lý và phát huy tốt hơn nữa các mặt hàng thuốc gia truyền mang nhãn hiệu "Ama Kông" trên địa bàn. Đã đến lúc cần sự hợp lực, tập trung mọi vật chất lẫn trí tuệ nhằm làm tăng giá trị bài thuốc Ama Kông. Chúng tôi sẽ tiếp tục theo dõi và thông tin kịp thời đến bạn đọc những diễn biến tiếp theo của vụ việc này.

Võ Phúc