Hành trình ngoài 100 hải lý

Trời pha sa mù. Ngầu đục. Bình minh tím tái trên cao. Những căn chòi cựa quậy nhả ra sau tấm thưng lá dừa từng bóng người nghiêng ngả. Ngư dân đó. Họ còn ngái ngủ. Mùi tanh rất gần. Tôi đã say cái vị mặn mòi ấy. Nó ngấm vào phế phủ. Nồng nồng. Khăn khẳn. "Đàn bà hay đàn ông ở đây đều sức "nước hoa", đặc trưng của vùng biển Ngư Lộc đấy", Khương, cô gái "trí thức" nhất làng tếu táo. Răng em hươm hươm màu vẩy cá. Lấp lóa. Thuyền ra khơi tựa ong vỡ tổ. Lốm đốm xa gần. Trời như buông bút chấm xuống đại dương gần 200 nét thảo.

Thuyền trưởng Lê Văn Đức, 41 tuổi, cao lênh khênh, bóng kéo dài từ lòng khoang đến cuối mui rồi gập vào mặt biển. Giọng nói của anh ngồm ngộp tiếng sóng, át cả thanh âm 45 mã lực. "Mươi năm trước, ra khơi khoảng 40 hải lý đã có thể đánh bắt được, nhưng giờ biển không còn giàu thế. Thuyền cỡ nhỡ phải tới ít nhất 60 hải lý, thuyền lớn thì ngoài 100 hải lý mới mong thu đủ vốn". "Một tháng thu nhập khoảng bao nhiêu?", tôi hỏi. "Cái này khó nói, nếu thời tiết ổn định, mỗi tuần ra khơi 2 chuyến, có khi 3 chuyến, tùy vào lượng cá đánh bắt, đầy khoang về sớm, ít thì ham ở lại, mỗi thuyền 5 - 7 người, còn "trả lương" cho họ nữa, cũng căn theo lượng cá thu được". "Làm thế nào để nắm bắt được khí hậu khi ở ngoài khơi? " "Không có tiền đầu tư, chúng tôi chỉ dùng radio hàng hải xác định, bộ đàm gọi thông báo tin tức cho nhau, vì vậy nếu thời tiết quá xấu, sóng liên lạc không truyền dẫn được, các thuyền trưởng chỉ còn biết dựa vào hướng gió theo kinh nghiệm đi biển lâu năm để tự cứu. Có khi áp thấp nhiệt đới, sức gió qúa mạnh, thuyền yếu không kịp chạy nấp, đành buông xuôi, chạy lòng vòng, hàng tuần lễ mới về được". Nhớ lại cơn bão số 5 (6.1996) do dự báo thời tiết không kịp thời, phương tiện đánh bắt lại thô sơ, một thảm họa Ngư Lộc đau xót xảy ra, 60% ngư dân trong làng thiệt mạng. Khương kể cho tôi nghe câu chuyện thương tâm về chính gia cảnh nhà mình, sau đêm tân hôn, người anh rể đã bỏ mạng trong cơn bão tàn khốc năm đó, để lại người vợ góa son trẻ, 10 năm nay vẫn phòng không đằng đẵng, chiều xuống ngơ ngẩn ngồi bên rổ cá cuối góc chợ làng.           

... Mặt trời chìm dần vào bụng biển. Thủy triều cất lời rì rầm theo từng rãnh sóng. Những đàn bướm đá la đà trên các mỏm núi nhấp nhô ba đào. "Năm nay chim sảnh về không nhiều", Khương bảo. Sảnh về báo hiệu sẽ có cá gúng, biển được mùa, "một con cá gúng bằng một thúng cá đối". Tối rất nhanh. Trăng bắt đầu lấp ló. Một vùng lân tinh biển ngời sáng tựa những chòm sao hội họp. Cường reo: "Cá, cá đối...". Tiếng thừng lật bật chạy trên sàn gỗ. Vàng lưới vun vút từng thước lao xuống biển. Phao lần lượt giăng hàng. Khương vội vã vào buồng máy kéo ra ngọn điện 150W. Quá nửa đêm, mẻ lưới cất lên, ước chừng hơn 2 tấn cá.

Gió thổi từ bờ Ngư Lộc

Cuộc hành trình sang ngày thứ ba. Mưa lây phây xây đặc màn không. Khương lui cui vá lại những tấm lưới mắt cáo loang lổ rách. Thuyền trưởng Đức thẫn thờ, giọng hanh hao hoài niệm: "Mới hơn 7 năm mà con thuyền "già" đến thảm hại, biết thế ngày trước mua cái nhỏ thôi, có khi dễ sinh vốn, liệu bao giờ mới trả hết nợ... 200 triệu lận...". Dáng anh ngồi cong veo, tư thế của người đứng buồng lái gần 19 năm, khói thuốc lá cheo leo quanh rìa mắt, nước vắt ngang gò má, quen lắm, sau mỗi chuyến ra khơi. Sàn thuyền vỡ thêm 5 tấm ván. Vàng lưới đã đến kỳ thay. Máy diezen sắp tàn. Cơ man... Mưa dần tan. Nắng đan xen lan xa nhè nhẹ. Thuyền đang về sải nước 25.

Xã Ngư Lộc (Hậu Lộc) có tổng số gần 2000 tàu thuyền lớn nhỏ, trong đó hơn 50% thuyền lớn trị giá 200 - 300 triệu đồng /chiếc, có thể đánh bắt xa bờ trên 100 hải lý, còn lại khoảng 30% thuyền trung bình. Phần đa ngư dân phải "tự sinh vốn", số được Nhà nước cho vay ưu đãi rất hiếm. Đến 95% ngư dân giàu kinh nghiệm, gắn bó lâu năm với biển buộc lòng vay vốn "lậu" bằng mức lãi suất cắt cổ. 100 triệu đồng thì trả lãi 5 triệu đồng /tháng, trong khi vốn vay ưu đãi Nhà nước hàng tháng chỉ 0,15%. Tàu thuyền đều có sổ đăng kiểm do Đồn biên phòng (Cục Kiểm ngư) quản lý, mỗi tháng nộp 110.000 đồng tiền thuế, phí đi lại 117.000 - 200.000 đồng. Ngoài ra, còn các khoản tiền đảm bảo môi trường, tiền bắt buộc mua phao cứu trợ 40.000đ/chiếc/thuyền/tháng của Đồn biên phòng với giá gấp đôi bên ngoài chỉ có 20.000đ/chiếc... Bên cạnh những khoản cố định, các chủ thuyền còn trả lương cho nhân viên, bình quân mỗi thuyền 7 người trở lên. Chi phí bóng, dầu, điện máy, sàn, vàng lưới... mỗi năm cũng đến 6 triệu. Hai máy diezen 4 triệu rưỡi, mỗi tháng 300 nghìn tiền sơn... Hằng năm, thuyền nhỏ phải khấu hao từ 15 - 20 triệu đồng, thuyền lớn thì gấp đôi. "Tết vừa rồi, giở sổ hạch toán, tính ra gom được hơn 170 triệu đồng, nhưng trừ mọi chi phí, thấy lãi ra... vài chục cân cá. Thuyền của tôi mua hơn 200 triệu đồng, phải huy động cả cổ phần của ông bố vợ và em trai mới sắm nổi, mỗi tháng nguyên trả tiền lãi đã mất 10 triệu đồng, khấu hao ngư cụ mất gần 40 triệu đồng... Nhìn vào tưởng lớn, nhưng là giá trị thu nhập ảo, không khéo sẽ lỗ. Mà giờ lỗ thật, thuyền nát quá rồi, vốn 200 triệu đồng không tài nào xoay nổi, giờ thanh lý may ra được 1/3 vốn gốc...", anh Đức thở dài.                  

...Thuyền cập bến

Sóng trườn lên mình cát, ve vuốt. Bờ quầng thâm, ẩm ướt. Hoàng hôn quấn tím những cánh buồm. Từng hàng người cắp rổ đứng du dương như gió hôn cây lô nhô trước bãi. Những người vợ đang chờ chồng và chờ cá...

Chuyện những "con thuyền Nhà nước"

Nửa đầu thập niên 90 (thế kỷ trước), nghề biển ở Ngư Lộc phát triển mạnh, không cần phải ra khơi quá xa cũng có thể thu được lợi nhuận. Bấy giờ, một số cá nhân muốn làm ăn lớn, có người quen thân làm chủ nhiệm, kế toán trong xã, huyện hay chân rết trên các sở, ty nên vận động được dự án vay, sắm thuyền đánh bắt xa bờ. Nhưng bi hài nỗi, đa số họ không có kinh nghiệm nghề biển, nên khi biển không còn cung cấp dễ dàng nữa thì thua lỗ. Theo năm tháng, những con thuyền "Nhà nước" được "bồi dưỡng" vốn ưu đãi giờ nằm chết cạnh bờ, mục ruỗng, han rỉ. Khương tếu táo với tôi: "Anh đi nhiều, thấy ở đâu có chuyện đáng cười hơn không. Người cần chả được, người không cần thì... Buồn thật". Thực là, sắm ngựa mà chưa học cầm cương...

Mưa lưa thưa. Chợ cá bắt đầu nhen. Khương cùng mẹ ngồi cân và phân loại. Câu chuyện em kể vẫn loáng thoáng trong tiếng mặc cả lao xao. "Ngư dân mong ngóng, nếu Nhà nước thanh lý những con thuyền "bỏ hoang" đó với giá rẻ, mọi người sẽ góp tiền mua hoặc thầu hay trả góp càng tốt". Mẹ Khương, người đàn bà vượt cạn một mình trong túp lều trước biển, gần 20 năm chờ chồng lênh đênh theo sóng, mặt cúi gằm, thỉnh thoảng đón lời: "Tao chả cần thuyền lớn thuyền nhỏ, lỗ chổng vó, chỉ cần huyện mình có đầu ra cho nguồn thuỷ hải sản". "Vậy nguồn tiêu thụ chính ở đâu?", tôi hỏi. "Giờ 80% cá xuất sang tít Trung Quốc, 20% tiêu thụ giá bèo ngay tại chợ. Đàn ông đi biển, vợ con ở nhà thất nghiệp. Vừa thừa lại vừa thiếu sức lao động. Nếu có cái Nhà máy chế biến ngay tại địa bàn thì ngư dân sẽ đổi đời".

... Đêm lập lòe đom đóm. Âm thanh sửa chữa trong khoang máy những con thuyền vẫn dội ra la đà mặt biển. Biển rộng và mênh mông /Luồng cá ơi /Xa lắm /Bao giờ /Dòng nước ngọt /Khát lắm /ôi phù sa tít tắp /Cuối chân trời... Trong đêm trăng, Khương lại cất điệu ca buồn của đời dân chài Ngư Lộc xứ Thanh. Ngân xa. Mong manh và chống chếnh...

Phóng sự của Thiệu Anh