Theo các tài liệu và thực tế, hiện Cổ Loa có hàng loạt di chỉ khảo cổ học đã được phát hiện, phản ánh quá trình phát triển liên tục của dân tộc ta từ sơ khai qua các thời kỳ đồ đá, đồ đồng và đồ sắt mà đỉnh cao là văn hóa Đông Sơn, vẫn được gọi là Nền văn minh sông Hồng. Tiếp đó, Cổ Loa còn là kinh đô của nước âu Lạc thời kỳ An Dương Vương (Thế kỷ III trước công nguyên) và của nước Đại Việt thời kỳ Ngô Quyền (Thế kỷ thứ X). Các nhà sử học đều có những bằng chứng khoa học khẳng định rằng: Thành Cổ Loa là một di tích, một minh chứng sống động còn lại cho tới ngày nay khẳng định sự tồn tại, phát triển của thời kỳ An Dương Vương, của nước Đại Việt. Như vậy, thành Cổ Loa là di tích thành có niên đại sớm nhất Việt Nam và cũng vào loại sớm trên thế giới. Hiện nay trong khu vực thành Nội của thành Cổ Loa có nhiều di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật như: Khu đền Thượng thờ An Dương Vương, khu đình ngự triều di quy, am Mỵ Châu và chùa Bảo Sơn. Nhiều công trình tín ngưỡng, tôn giáo ở các thôn xóm xung quanh thành như Mạch Tràng, Cầu Cả, Thư Cưu... Nếu chúng ta làm tốt, khách đến Cổ Loa có thể tham quan cảnh quan thiên nhiên hài hòa khoáng đạt của toàn bộ khu vực di tích với thành cổ và hào nước, với sông hồ, đầm lạch, gò đống là những di tích lịch sử gắn liền với những truyền thuyết kỳ thú về thời kỳ An Dương Vương hào hùng, bi tráng. Cổ Loa  là một bề dày lịch sử và giàu về loại hình di tích nhất Việt Nam.

Cổ Loa là di tích lịch sử văn hóa được xếp hạng từ năm 1962 nhưng cho đến nay, nó vẫn chưa có hồ sơ khoa học hoàn chỉnh để xác định ranh giới vùng đệm và vùng bảo vệ. Chính vì vậy mà việc đất của khu di tích bị lấn chiếm đã không thể xử lý theo quy định của xâm hại di tích được quy định tại Luật Di sản. Từ năm 2006 đến nay đã có hơn 300 hộ xây dựng, làm nhà ở trên đất thành Cổ Loa. Họ xây cả nhà 2- 3 tầng, kiên cố ngay trên mặt thành làm phá vỡ không gian cảnh quan khu di tích. Theo tài liệu, tổng cộng chu vi các vòng thành phần hiện còn dấu vết là 15.820m, nhưng phần còn lại trên thực tế chỉ còn 11.840m.

Ngày 23.10.2006, UBND TP. Hà Nội đã thành lập Trung tâm bảo tồn khu di tích Cổ Loa - Thành Cổ Hà Nội. Trung tâm này có chức năng thực thi nhiệm vụ bảo tồn, tôn tạo khu di tích. Đến nay, đề án quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị khu di tích Thành Cổ Loa đã được trình lên Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Nội dung của đề án là phương án bảo tồn, tôn tạo 10 hạng mục: 1. Di chuyển toàn bộ dân trên 3 mặt thành, mặt hào; 2. Trả lại di tích mặt Đầm cá, vườn Thuyền, ao Mắm và một số đoạn hào hiện đang sử dụng để canh tác. Lấy một phần đất canh tác nằm trong phạm vi cách hào, thành 5, 5m làm đường ranh giới giữa vành đai bảo tồn, bảo vệ; 3. Phục hồi thành đất và hào đã mất, phục hồi sông Hoàng, đầm Cả, vườn Thuyền, ao Mắm và các đoạn kênh nối sôbng - đầm - hào; 4. Tổ chức đón tiếp đường bộ và đường thủy trước mặt phía Nam thành Nội, xây dựng sân tưởng niệm An Dương Vương và Ngô Quyền; 5. Tổ chức đua ngựa, bơi thuyền dọc thành hào; 6. Xây dựng khu nghỉ dân tộc bên cạnh đầm Cả và hệ thống dịch vụ văn hóa - vật chất; 7. Bảo tồn xóm Chùa; 8. Xây dựng hệ thống bia di tích; 9. Sử dụng cây tràm làm chủ thể cho toàn cảnh khu di tích và bổ sung một số cây có ý nghĩa tâm linh; 10. Cải tạo hệ thống cơ sở hạ tầng. Kiến nghị chuyển đường sắt ra khỏi phạm vi di tích sau năm 2010.

Ngoảnh đi, quay lại là đến ngày 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Chúng ta hy vọng, di tích lịch sử thành Cổ Loa sớm được tôn tạo, duy tu, bảo dưỡng để trở thành điểm du lịch hấp dẫn, thành một điểm nhấn trong ngày hội lớn.

Nguyễn Hiền - Thuỳ Dương